Są pisarze, którzy potrafią sprawić, że przeszłość zaczyna oddychać. Do nich bez wątpienia należy Sigrid Undset, norweska laureatka Literackiej Nagrody Nobla, autorka monumentalnej trylogii „Krystyna, córka Lavransa”, uznawanej za jedno z najwybitniejszych dzieł światowej literatury historycznej.
Jej powieści od ponad stu lat zachwycają czytelników niezwykłą dbałością o historyczne detale, ale przede wszystkim psychologiczną prawdą. Bo choć akcja rozgrywa się w XIV wieku, bohaterowie kochają, cierpią, popełniają błędy i szukają sensu życia tak samo jak współcześni ludzie.
Nieprzypadkowo Akademia Szwedzka przyznała jej Literacką Nagrodę Nobla w 1928 roku za „potężne opisy życia Północy w średniowieczu”. Undset udowodniła, że powieść historyczna może być czymś znacznie więcej niż rekonstrukcją dawnych wydarzeń – może stać się opowieścią o człowieku.
Dziewczynka zakochana w historii
Sigrid Undset urodziła się 20 maja 1882 roku w duńskim Kalundborgu, jednak niemal całe życie związała z Norwegią. Gdy miała dwa lata, rodzina przeprowadziła się do Kristianii, dzisiejszego Oslo. Ojciec, Ingvald Martin Undset, był archeologiem i historykiem, a jego pasja do średniowiecza szybko udzieliła się córce. To właśnie podczas wspólnych rozmów i lektury starych kronik narodziła się fascynacja epoką, która wiele lat później przyniosła jej światową sławę.
Po śmierci ojca sytuacja finansowa rodziny znacznie się pogorszyła. Młoda Sigrid ukończyła szkołę handlową i przez dziesięć lat pracowała jako urzędniczka. Pisała wieczorami i nocami, początkowo tworząc powieści obyczajowe o współczesnych kobietach. Przełom nastąpił w 1911 roku wraz z publikacją „Jenny”, książki, która ugruntowała jej pozycję w norweskiej literaturze.
Jednak prawdziwe arcydzieło miało dopiero powstać.
„Krystyna, córka Lavransa” – opowieść ponad czasem
W latach 1920–1922 ukazała się trylogia „Krystyna, córka Lavransa”, składająca się z tomów „Wianek”, „Gospodyni” i „Krzyż”. To historia życia Krystyny – od młodości po ostatnie dni – rozgrywająca się w XIV-wiecznej Norwegii.
Undset stworzyła niezwykle wiarygodny obraz średniowiecznego świata. Opisy domów, klasztorów, gospodarstw, strojów czy obyczajów zachwycają historyków swoją precyzją, ale to nie historyczne tło stanowi o sile tej powieści.
Przeczytaj także: Kim jest tajemnicza kobieta, spoglądająca na nas z banknotu 500-koronowego?
Najważniejsze są emocje. Krystyna kocha, buntuje się przeciw rodzicom, dokonuje trudnych wyborów, doświadcza macierzyństwa, cierpienia i przebaczenia. Autorka pokazuje, że pytania o wolność, odpowiedzialność czy cenę podejmowanych decyzji pozostają niezmienne niezależnie od epoki.
Nic dziwnego, że wielu krytyków porównuje trylogię Undset do największych europejskich powieści historycznych – dzieł Tołstoja czy Victora Hugo.
Noblistka i odważna obywatelka
Literacka Nagroda Nobla z 1928 roku uczyniła Sigrid Undset jedną z najbardziej rozpoznawalnych pisarek Europy.
Jej życie nie ograniczało się jednak wyłącznie do literatury. W 1924 roku przeszła na katolicyzm, co w zdominowanej przez luteranizm Norwegii wywołało szeroką debatę. Swoje przekonania religijne odważnie wyrażała również w późniejszych esejach.
Podczas II wojny światowej zdecydowanie sprzeciwiała się nazizmowi. Po niemieckiej inwazji na Norwegię w kwietniu 1940 roku Sigrid Undset, znana ze swoich antynazistowskich poglądów, została zmuszona do ucieczki z kraju. Przez Szwecję, Związek Radziecki i Japonię dotarła do Stanów Zjednoczonych. Na emigracji nie przestała walczyć o swoją ojczyznę – wygłaszała odczyty, publikowała artykuły i aktywnie wspierała norweski ruch oporu oraz sprawę okupowanej Norwegii. Do Lillehammer powróciła w 1945 roku. Zmarła tam 10 czerwca 1949 roku.
Bjerkebæk – dom, w którym narodziła się literatura
Każdy miłośnik twórczości Sigrid Undset powinien odwiedzić Bjerkebæk w Lillehammer. To właśnie tutaj pisarka zamieszkała w 1919 roku i stworzyła większość swoich najważniejszych dzieł.
Sigrid Undset w swoim pierwszym dniu pracy w Bjerkebæk. To właśnie tutaj, w latach 1920–1922, ukończyła swoją monumentalną trylogię „Krystyna, córka Lavransa” Foto: Alvilde Torp / Domena publiczna
Dom został pieczołowicie odrestaurowany i dziś funkcjonuje jako muzeum. Zwiedzający mogą zobaczyć gabinet, w którym powstawały kolejne książki, oryginalne wyposażenie wnętrz z lat trzydziestych XX wieku oraz piękny ogród zaprojektowany częściowo przez samą pisarkę.
W muzeum przygotowano również ekspozycję poświęconą jej życiu, twórczości i Nagrodzie Nobla. Zwiedzanie z przewodnikiem pozwala poznać kulisy powstawania „Krystyny, córki Lavransa”, a także lepiej zrozumieć, jak ogromny wpływ na wyobraźnię autorki miały norweska historia i krajobraz.
Bjerkebæk znajduje się zaledwie kilkanaście minut spacerem od dworca kolejowego w Lillehammer i jest częścią Fundacji Muzeów Lillehammer, do której należy również słynny skansen Maihaugen oraz Aulestad – dom innego norweskiego noblisty, Bjørnstjernego Bjørnsona.
Sigrid Undset żyje w Lillehammer
Choć od śmierci pisarki minęło ponad siedemdziesiąt lat, jej obecność w Lillehammer jest wciąż bardzo wyraźna. Każdego roku na przełomie maja i czerwca odbywa się Norsk Litteraturfestival – Sigrid Undset-dagene, największy festiwal literacki krajów nordyckich.
Do miasta przyjeżdżają pisarze, tłumacze, wydawcy i czytelnicy z całego świata. W programie znajdują się debaty literackie, spotkania autorskie, seminaria poświęcone twórczości Undset, a także prestiżowy Undset-forelesningen – coroczny wykład poświęcony historii, literaturze i wartościom, które były bliskie noblistce.
Przez cały sezon letni życie toczy się również w samym Bjerkebæk. Organizowane są wycieczki tematyczne, wykłady historyczne, koncerty kameralne, wieczory literackie oraz spotkania z autorami książek poświęconych Undset. Coraz większą popularnością cieszą się także wydarzenia kulinarne, podczas których serwowane są potrawy inspirowane średniowieczem i opisami z jej powieści.
Działa również Towarzystwo Sigrid Undset, skupiające badaczy i miłośników jej twórczości. Organizuje ono seminaria, wykłady, literackie spacery oraz wyprawy śladami miejsc opisanych w „Krystynie, córce Lavransa”. W ostatnich latach odbywały się także wędrówki po dolinie Gudbrandsdalen, która była jednym z najważniejszych miejsc dla pisarki.
Dlaczego warto wrócić do Undset?
Literatura Sigrid Undset nie jest jedynie podróżą do średniowiecznej Norwegii. To przede wszystkim opowieść o człowieku – o jego wyborach, namiętnościach, odpowiedzialności i potrzebie miłości. Dlatego jej książki nie starzeją się mimo upływu czasu.
Najlepszym momentem, by odkryć świat noblistki, jest przełom maja i czerwca. Wtedy Lillehammer zamienia się w literacką stolicę Skandynawii, a odwiedzający mogą nie tylko zwiedzić Bjerkebæk, ale również uczestniczyć w festiwalu noszącym jej imię. To wyjątkowa okazja, by przekonać się, że Sigrid Undset nie jest jedynie postacią z podręczników historii literatury. W Norwegii wciąż pozostaje żywą częścią kultury – pisarką, która potrafiła sprawić, że średniowiecze przemawia do współczesnego czytelnika z niezwykłą siłą.