Z okazji Światowego Dnia Poezji warto przyjrzeć się literaturze, która przez wieki kształtowała tożsamość mieszkańców Norwegii. Norweska poezja – od staronordyckich pieśni skaldów, przez romantyczne spory ideowe, aż po nowoczesne refleksje nad cywilizacją – stanowi niezwykłą opowieść o świecie, człowieku i naturze. To historia słów, które przetrwały wieki i wciąż potrafią poruszać współczesnego czytelnika.
Edda i poezja skaldów (IX-XIII w.)
Pierwszą zachowaną formą poezji w Norwegii i Islandii jest literatura staronordycka, która powstawała od IX wieku, a w późniejszych wiekach zaczęła być spisywana. Autorami staronordyckich pieśni byli tzw. skaldowie, czyli normańscy i staroskandynawscy pieśniarze i poeci, często o nieznanych nazwiskach.
Najbardziej znanym utworem pochodzącym z tego okresu jest Edda – zbiór pieśni będących wytworem całego ówczesnego świata nordyckiego. Pieśni te opowiadają o prastarych czasach i stanowią źródło mitologii staronordyckiej oraz pogańskich poglądów na moralność.
Przykładem pieśni eddyjskiej jest „Przepowiednia Wieszczki” („Völuspa”), która porusza najbardziej uniwersalny temat – stworzenie i zagładę świata. Jest to zatem poemat o nieprzeniknionych mocach rządzących światem.
Przepowiednia Wieszczki
(fragmenty, tłum. Apolonia Załuska-Strömberg)
1.
Słów mych słuchajcie, potomkowie święci,
Wyżsi i niżsi Heimdalla synowie,
Każesz mi mówić, Ojcze Wszechpotężny
O dawnych dziejach, jak sięgnąć pamięcią.
44.
Szczeka teraz Garm głośno przed Gnipa jamą,
Okowy pękają, Fenrir-wilk wolny pędzi;
Wiele wiem, przyszłość widzę,
Bogów przeznaczenie, zwycięzców upadek.
45.
Bracia bić i zabijać się będą,
Dzieci sióstr rodzonych związki krwi kalają (...)
47.
Drży jesion Yggdrasil, wyniosły,
Jęczy stare drzewo, a Olbrzym idzie na wolność (...)
57.
Słońce ciemnieje, ziemia osuwa się w morze,
Spadają z nieba jasne gwiazdy,
Szaleją dymy i ogień, co życie ożywiał,
Płomieni żar wysoko strzela w niebo.
59.
Widzę, jak znów się wyłania
Ziemia z morza, zieleniejąca;
Lecą wodospady, a orzeł nad nimi,
Ten, co w górskiej krainie ryby łowi.
64.
Salę widzę, od słońca piękniejszą,
Dach złotem kryty, na Gimleď:
Sprawiedliwi tam mieszkać będą,
Szczęścia wiecznego doznawać będą.
Skaldowie, poza poezją eddyjską, tworzyli również innego rodzaju pieśni, m.in. pieśni na cześć zmarłego oraz chwalące dany ród, lirykę okolicznościową, wiersze miłosne, a także żartobliwe. Pisali zwykle dla króla lub księcia, a ich poezja była uroczysta i wzniosła.
Petter Dass (1647-1707)
W epoce odrodzenia i baroku unia duńsko-norweska oraz okres reformacji sprawił, że kultura i literatura w Norwegii rozwijały się dużo słabiej. Autorzy dążyli jednak do stworzenia poezji norwesko-duńskiej oraz ludowej, często pisanej w ozdobnym, barokowym stylu. Największym norweskim poetą tego okresu był Petter Dass – pastor i teolog żyjący na północy kraju.
Najważniejszym utworem Dassa jest „Nordlandzka trąba” („Nordlands Trompet”), czyli poemat opisowy przedstawiający topografię północnej Norwegii. Utwór dynamicznym i naturalnym językiem opisuje przyrodę oraz codzienne życie mieszkańców. Poeta tworzył także poezję religijną, np. wiersz „Boże Nasz! Twoje drogie imię i cześć” („Herre Gud! Ditt dyre Navn og ære”).
Boże Nasz! Twoje drogie imię i cześć
(fragment, tłum. Paweł Szkołut)
Boże Nasz! Twe drogie imię i cześć,
niech się przesławnie w świecie da nieść,
niech wszystkich warstw i stanów ludzie,
duchowni, świeccy, w pracy i trudzie
głoszą Twą cześć.
Henrik Wergeland (1808-1845) i Johan S. Welhaven (1807-1873)
W okresie romantyzmu europejscy autorzy często sięgali do przeszłości narodowej i kultury ludowej, a poezja intensywnie się rozwijała. W Norwegii powstały wówczas dwa główne nurty związane nie tylko z literaturą, ale także z polityką – nurt racjonalistyczno-emocjonalny z Wergelandem na czele oraz inteligencko-konserwatywny reprezentowany przez Welhavena.
Henrik Wergeland jest uznawany za jednego z najbardziej utalentowanych poetów norweskich. Opowiadał się za zwalczaniem dominacji duńskiej, promując norweską kulturę i rodzime tradycje, a wzorem poety był dla niego twórca, który byłby zarówno przywódcą ideowym, jak i nauczycielem ludu – dlatego sam angażował się politycznie i dydaktycznie. Stworzył m. in. poemat „Stworzenie, człowiek i Mesjasz” („Skabelsen, Mennesket og Messias”), który rozpoczyna się od stworzenia świata, a kończy ukrzyżowaniem, zmartwychwstaniem i wniebowstąpieniem Jezusa. Wergeland opowiada w ten sposób historię ludzkości.
Przeciwnikiem Wergelanda był m. in. Johan Sebastian Welhaven – najwybitniejszy przedstawiciel nurtu inteligentów. Poeta prezentował poglądy konserwatywne i opowiadał się za podtrzymywaniem więzi kulturalnych z Danią i dotychczasowych tradycji. Sztukę uważał za zjawisko wyższe i uświęcone. W ramach sporu z Wergelandem Welhaven opublikował sonety „Świt Norwegii” („Norges Dæmring”), w których krytykował i zarzucał ograniczenie intelektualne swoim przeciwnikom.
Rolf Jacobsen (1907-1994)
Jeśli chodzi o poezję nowoczesną, jednym z najbardziej znanych twórców jest Rolf Jacobsen. Jego wiersze poruszają motywy wielkiego miasta, techniki oraz cywilizacji wielkomiejskiej uzupełnione elementami przyrody. Poeta zadebiutował tomikiem „Ziemia i żelazo” („Jord og jern”), które stanowiło pierwszy modernistyczny zbiór poezji. W czasach powojennych w jego poezji zaczynają dominować nastroje katastroficzne oraz religijne, często wyrażające niechęć wobec współczesnej cywilizacji.
Anioł stróż
(tłum. Kiljan Halldórsson)
Jestem ptakiem, co puka w twe okno każdego ranka,
twym towarzyszem, o którego nie bardzo dbasz,
kwieciem jaśniejącym dla twych ślepych oczu.
Lśnię lodowcem ponad lasami
i mój głos mosiężny płynie z katedralnych wież.
Jestem myślą, co nawiedza cię w środku dnia,
by nagle przepełnić cię poczuciem szczęścia.
Jestem kimś, kogo kochałeś dawno temu.
Idę obok i przypatruję się tobie uważnie,
i swe usta przykładam do twego serca,
niepostrzeżenie, bo ty nic o tym nie wiesz.
Jestem twym trzecim ramieniem
i drugim cieniem, tym białym,
dla którego litości ty nie masz,
który jednak uparcie nie chce o tobie zapomnieć.