Syn chłopa przejmuje władzę. Od Rzeszowa 1895 do listopada 1918

O autorach: ks. por. Wojciech Nowak, kapelan 15 Lubuskiej Brygady Obrony Terytorialnej; dr hab. Przemysław Słowiński, Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim.

Część 4 z 4 cyklu „Wolność z polskiej ziemi. Droga do 11 listopada”

W skrócie

• W 1895 r. w Rzeszowie powstało Stronnictwo Ludowe; z niego wyrósł Wincenty Witos.
• Odrodzona Polska powstawała jednocześnie w Warszawie, Krakowie, Lublinie i Cieszynie.
• 28 października 1918 r. syn chłopa stanął na czele polskiej władzy w Galicji; 11 listopada Piłsudski przejął władzę wojskową w Warszawie.

Od poddanego do obywatela

Na przełomie XIX i XX wieku rozwijał się ruch ludowy, łączący poprawę losu wsi z narodowymi aspiracjami. Jego inicjatorami byli m.in. Maria i Bolesław Wysłouchowie, Jakub Bojko, Jan Stapiński, ks. Stanisław Stojałowski i liczni działacze lokalni. 28 lipca 1895 r. na zjeździe w Rzeszowie powstało Stronnictwo Ludowe, od 1903 r. Polskie Stronnictwo Ludowe. Po rozłamie w 1913 r. wyłoniły się m.in. PSL „Piast” i PSL-Lewica.

W Królestwie Polskim działały środowiska skupione wokół pisma „Zaranie”; w 1915 r. wyłoniło się z nich Polskie Stronnictwo Ludowe, późniejsze PSL „Wyzwolenie”. Powstawała sieć spółdzielni, kółek rolniczych i czytelni.

Działacze ludowi przekonywali, że chłop nie musi wybierać między interesem gospodarstwa a losem Ojczyzny. Ma prawo współdecydować o państwie, ale też brać odpowiedzialność za jego przyszłość. Tak dokonywała się zmiana: od poddanego do obywatela, który wybiera przedstawicieli i organizuje wspólnotę.

Witos z Wierzchosławic

Wincenty Witos urodził się 21 stycznia 1874 r. w Wierzchosławicach, w ubogiej rodzinie Wojciecha i Katarzyny. Do szkoły chodził krótko, wiedzę zdobywał sam. Został działaczem samorządowym, posłem do parlamentu austriackiego, a od 1913 r. jednym z przywódców PSL „Piast”. Do polityki wniósł doświadczenie człowieka, który znał niedostatek i ciężar pracy na roli.

Chłopskie pochodzenie mieli też Jakub Bojko, pisarz, publicysta i parlamentarzysta z Gręboszowa, oraz Jan Stapiński. Nie wszyscy przywódcy ruchu wywodzili się ze wsi: część pochodziła z inteligencji i przyjęła sprawę chłopską jako własny program.

Wojna, Legiony i dyplomacja

Wybuch I wojny światowej w 1914 r. zastał Polaków w trzech zaborach i w armiach walczących przeciw sobie mocarstw. Niejednokrotnie Polacy z różnych zaborów stawali naprzeciw siebie w obcych mundurach.

Józef Piłsudski od lat przygotowywał kadry w organizacjach strzeleckich. 6 sierpnia 1914 r. z Krakowa wyruszyła Pierwsza Kompania Kadrowa, a potem powstały Legiony Polskie. Walki pod Łowczówkiem (22–25 grudnia 1914), Konarami (maj 1915), Jastkowem (lipiec–sierpień 1915) i Kostiuchnówką (4–6 lipca 1916) pokazały, ile kosztuje budowanie polskiej siły zbrojnej. W 1917 r. kryzys przysięgowy doprowadził do internowania Piłsudskiego w Magdeburgu.

Inną drogą szedł Roman Dmowski, przywódca Narodowej Demokracji, który szukał poparcia mocarstw dla odbudowy Polski. W 1917 r. w Lozannie powstał Komitet Narodowy Polski, potem działający w Paryżu i uznawany przez państwa ententy. We Francji tworzyła się Armia Polska, później pod dowództwem gen. Józefa Hallera.

Ignacy Jan Paderewski od 1915 r. zabiegał o sprawę polską, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Wojciech Korfanty 25 października 1918 r. zażądał w parlamencie niemieckim zwrotu Polsce ziem zaboru pruskiego, w tym polskich części Śląska. Ignacy Daszyński upominał się o prawa pracownicze i demokratyczny ustrój. Były to różne, często rywalizujące projekty Polski, ale każdy zakładał, że odbudowa państwa jest możliwa.

Wieś i księża w czasie wojny

Wielka wojna przyniosła wsi rekwizycje, zniszczenia i pobór do obcych armii. Jednocześnie wieś dostarczała ochotników do Legionów i innych formacji, a chłopi angażowali się w konspirację, kolportaż prasy i pomoc żołnierzom. Działacze ludowi wspierali także Polską Organizację Wojskową.

Kapelani towarzyszyli polskim formacjom, a parafie wspierały rodziny poległych, rannych i uchodźców. Jednym z pierwszych kapelanów Legionów był o. Kosma Lenczowski, kapucyn, który w sierpniu 1914 r. wyruszył ze strzelcami i towarzyszył im m.in. pod Laskami, Krzywopłotami i Łowczówkiem. Posługę pełnił też ks. Józef Panaś, a ks. Kazimierz Lutosławski, współtwórca polskiego skautingu, był duszpasterzem polskich żołnierzy formowanych w Rosji.

W niepodległościowym wysiłku uczestniczyli wierni różnych wyznań i ludzie różnych przekonań politycznych. Wolność państwa była ich wspólną sprawą, choć jego przyszły ustrój wyobrażali sobie inaczej.

Październik i listopad 1918: państwo w wielu miejscach naraz

7 października Rada Regencyjna w Warszawie ogłosiła deklarację niepodległości. 19 października powstała Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego, na czele z ks. Józefem Londzinem, Janem Michejdą i Tadeuszem Regerem; w nocy z 29 na 30 października uznała się za polską władzę w Cieszynie. W Wielkopolsce do budowy polskich struktur przyczyniał się ks. Stanisław Adamski z Komitetu Obywatelskiego, a ks. Antoni Stychel występował w Reichstagu na rzecz przyłączenia ziem zaboru pruskiego.

28 października w Krakowie rozpoczęła działalność Polska Komisja Likwidacyjna pod przewodnictwem Wincentego Witosa. Miała zerwać zależność od Habsburgów i przejąć administrację w Galicji. Było to wydarzenie wykraczające poza politykę: przedstawiciel warstwy przez stulecia pozbawionej pełni praw współtworzył instytucje odradzającego się państwa.

31 października polscy żołnierze przejęli Kraków; symbolem tych wydarzeń stał się por. Antoni Stawarz. Od 1 listopada trwały walki o Lwów, do których zgłaszała się także młodzież. Odrodzenie nie przebiegało bez konfliktów, zwłaszcza na ziemiach o mieszanej strukturze narodowościowej.

7 listopada w Lublinie powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na czele. 10 listopada Piłsudski wrócił z Magdeburga do Warszawy. 11 listopada Rada Regencyjna przekazała mu władzę wojskową, a 14 listopada cywilną. Tego samego 11 listopada na froncie zachodnim weszło w życie zawieszenie broni. Data ta stała się symbolem odzyskania niepodległości.

Bohaterowie listopada wywodzili się z różnych środowisk: Piłsudski z rodziny szlacheckiej, Dmowski z warszawskiego mieszczaństwa, Paderewski ze zubożałej szlachty, Daszyński z rodziny urzędniczej, Korfanty z górniczej, Witos z chłopskiej. Odbudowa państwa przestała być zadaniem jednej warstwy.

Niepodległość jako dziedzictwo pracy i ofiary

W 1794 r. chłop z kosą stanął przed rosyjskimi armatami; w 1846 r. górale z Chochołowa walczyli pod kierunkiem księdza i nauczyciela; w 1863 r. chłopi zasilali oddziały partyzanckie. W końcu XIX wieku wieś budowała banki, czytelnie i własne przedstawicielstwo polityczne, a w 1918 r. jej syn przewodniczył instytucji przejmującej władzę w Galicji. Nie wszystko zaczęło się od chłopów, ale bez nich nie da się zrozumieć, jak zrodziło się państwo nowoczesnych obywateli.

Podobnie trzeba czytać obecność duchowieństwa. Ks. Ściegienny łączył sprawę niepodległości z losem ubogich, ks. Kmietowicz stanął u boku podhalańskich powstańców, ks. Brzóska został z oddziałem do końca, ks. Szamarzewski i ks. Wawrzyniak budowali siłę gospodarczą, ks. Londzin i ks. Adamski współtworzyli w 1918 r. polskie życie publiczne. Ich drogi były różne, niekiedy sporne, ale pokazują, że służba Ojczyźnie nie zawsze przybierała postać walki zbrojnej.

To z chłopskich gospodarstw wyszły tysiące żołnierzy odrodzonego Wojska Polskiego. Walczyli w Powstaniu Wielkopolskim, w wojnie polsko-ukraińskiej o Galicję Wschodnią i w wojnie polsko-bolszewickiej. W 1920 r. chłopi w polskich mundurach, ramię w ramię z robotnikami i inteligencją, bronili niepodległości przed Armią Czerwoną. Ojczyzna nie była już sprawą elit, lecz wspólnym obowiązkiem.

Niepodległość z 1918 r. nie była darem jednego człowieka, jednej partii ani jednej warstwy. Złożyły się na nią decyzje powstańców, wytrwałość społeczników, praca duchownych, pamięć przekazywana w rodzinach i działania przywódców, którzy różnymi drogami doszli do wspólnego celu. Dlatego obok Piłsudskiego, Dmowskiego, Paderewskiego, Witosa i Korfantego warto pamiętać o tysiącach bezimiennych żołnierzy, rolników, nauczycieli, duchownych, rzemieślników, kobiet i dzieci.

Warto o tym pamiętać, stojąc 11 listopada przy narodowym sztandarze: Ojczyznę buduje się nie tylko wtedy, kiedy trzeba oddać za nią życie, ale także wtedy, gdy trzeba uczciwie dla niej pracować i wychować następne pokolenie.

Poprzednio: Część 3. Wojna o pacierz

Cały cykl: Droga do 11 listopada · Części cyklu

1. Kosą w armaty. Jak 320 chłopów spod Racławic zmieniło myślenie o Polsce (1791–1831)
2. Chłopi po dwóch stronach. Rabacja, Chochołów i ksiądz, który walczył do końca (1846–1865)
3. Wojna o pacierz. Jak banki ludowe, Września i „Rota” ocaliły polskość (1862–1910)
4. Syn chłopa przejmuje władzę. Od Rzeszowa 1895 do listopada 1918

Ojczyznę buduje się nie tylko wtedy, kiedy trzeba oddać za nią życie, ale także wtedy, gdy trzeba uczciwie dla niej pracować i wychować następne pokolenie.