O autorach: ks. por. Wojciech Nowak, kapelan 15 Lubuskiej Brygady Obrony Terytorialnej; dr hab. Przemysław Słowiński, Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim.
Część 3 z 4 cyklu „Wolność z polskiej ziemi. Droga do 11 listopada” · ks. por. Wojciech Nowak, dr hab. Przemysław Słowiński
W skrócie
- Po klęsce 1863 r. polskości broniono w parafiach, szkołach i bankach ludowych.
- 20 maja 1901 r. we Wrześni czternaścioro dzieci wychłostano za odmowę nauki religii po niemiecku.
- Literatura, muzyka i malarstwo przejęły rolę, której nie mogły pełnić nieistniejące instytucje państwa.
Wspólnota przed tym samym ołtarzem
Zaborcy nie poprzestali na podziale ziem Rzeczypospolitej. Chcieli trwale rozbić wspólnotę narodową, pogłębić podziały społeczne i wychować kolejne pokolenia w lojalności wobec obcych monarchów. Szczególne nadzieje wiązali z ludnością chłopską, którą próbowali oddzielić od pozostałych warstw.
Jedną z najważniejszych instytucji przeciwstawiających się tym dążeniom był Kościół katolicki, strażnik języka, tradycji i pamięci. W parafialnych świątyniach spotykali się ziemianie, mieszczanie i chłopi, którzy niezależnie od pochodzenia klękali przed tym samym ołtarzem.
Szczególne znaczenie miało wezwanie „Królowo Korony Polskiej, módl się za nami”, nawiązujące do ślubów lwowskich Jana Kazimierza z 1 kwietnia 1656 r. Jego narodowa wymowa budziła sprzeciw zaborców. Już w 1776 r. pod naciskiem administracji austriackiej dążono do zastąpienia go tytułem „Królowa Galicji i Lodomerii”. Dopiero w 1908 r., za pontyfikatu Piusa X, Stolica Apostolska zezwoliła na jego oficjalne używanie w Litanii loretańskiej na określonych ziemiach polskich.
Wspólna modlitwa, pielgrzymki, kazania w języku ojczystym i uroczystości religijne podtrzymywały więź między ziemiami rozdzielonymi granicami zaborów. Kościół nie znosił różnic społecznych, ale przypominał, że ponad nimi trwa wspólnota wiary, historii i dziedzictwa.
Banki ludowe zamiast barykad
Po klęsce 1863 r. coraz większego znaczenia nabierała praca organiczna, rozwijana w Wielkopolsce już przed 1848 r. W zaborze pruskim walka toczyła się o polską własność, szkołę i język.
Ks. Augustyn Szamarzewski założył w 1862 r. w Środzie Wielkopolskiej Towarzystwo Rzemieślnicze, a w 1866 r. Kasę Oszczędności i Pożyczek. Stał się jednym z głównych organizatorów polskiej spółdzielczości; w 1872 r. powstał Związek Spółek Zarobkowych i Gospodarczych. Od 1891 r. jego patronem był ks. Piotr Wawrzyniak, który rozbudował sieć polskich instytucji kredytowych i gospodarczych.
Banki ludowe i spółki pomagały rolnikom, rzemieślnikom i kupcom uniezależnić się od obcego kapitału. Przywiązanie do Ojczyzny wyrażało się tu w pracy, oszczędności i obronie gospodarstwa przed utratą.
Na Śląsku działalność społeczną i oświatową prowadził m.in. ks. Józef Londzin, związany z Cieszynem i prasą katolicką. W Wielkopolsce ks. Stanisław Adamski łączył pracę społeczną i spółdzielczą z późniejszą aktywnością polityczną. W zaborze austriackim ks. Stanisław Stojałowski wydawał pisma „Wieniec” i „Pszczółka”, zabiegając o wykształcenie chłopów i ich prawa. Jego działalność budziła ostre spory, także w Kościele, ale odegrała dużą rolę w politycznym przebudzeniu wsi.
Września 1901: dzieci przeciw germanizacji
W zaborze pruskim religia i śpiew kościelny należały do ostatnich przedmiotów, na których dzieci mogły jeszcze mówić po polsku. W 1901 r. we Wrześni władze wprowadziły język niemiecki także do nauki religii w starszych klasach i kazały uczniom korzystać z niemieckich katechizmów.
Dzieci odmawiały przyjmowania podręczników i odpowiadania po niemiecku. 20 maja 1901 r. czternaścioro uczniów poddano karze chłosty. W obronie dzieci wystąpili rodzice, których również dotknęły represje, w tym wyroki więzienia. Miejscowy wikariusz, ks. Jan Laskowski, prowadził tajne lekcje religii po polsku, za co musiał opuścić Wrześnię.
Strajk dzieci wrzesińskich odbił się echem także poza ziemiami polskimi i stał się symbolem oporu wobec germanizacji. Pokazał, że katechizm i modlitwa w ojczystym języku miały wymiar jednocześnie religijny, wychowawczy i narodowy. Rodzina, Kościół i szkoła stały się przestrzenią codziennej walki o polskość.
Pisarze, którzy przechowali naród
Narodowe doświadczenie współtworzyli Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Cyprian Norwid, Henryk Sienkiewicz, Bolesław Prus, Maria Konopnicka i Eliza Orzeszkowa. Ich twórczość przypominała o dawnej Rzeczypospolitej, utrwalała pamięć o powstaniach i budziła nadzieję.
Patriotyzm Orzeszkowej nie ograniczał się do literatury. W 1863 r. wspierała powstańców, organizowała zaopatrzenie i dawała schronienie poszukiwanym. W swoim majątku w Ludwinowie ukrywała Romualda Traugutta, późniejszego dyktatora powstania, a potem osobiście przewiozła go w stronę granicy Królestwa Polskiego. Doświadczenia te wróciły w „Nad Niemnem” (1888) i „Gloria victis” (1910).
Muzyka i obrazy zamiast państwa
Mazurki i polonezy Fryderyka Chopina nadały rodzimym tradycjom muzycznym wymiar rozpoznawalny w całej Europie. Tekla Bądarzewska-Baranowska opublikowała w 1856 r. utwór fortepianowy „Modlitwa dziewicy”, który zdobył ogromną popularność w Europie i poza nią, w czasach, gdy Polski nie było na mapach.
Obrazy Jana Matejki, a później „Panorama Racławicka” Jana Styki i Wojciecha Kossaka, odsłonięta we Lwowie w 1894 r., przywracały pamięć o własnej historii. W 1908 r., w odpowiedzi na pruskie represje, Maria Konopnicka napisała „Rotę”, do której Feliks Nowowiejski skomponował muzykę w 1910 r. Jej wykonanie 15 lipca 1910 r. w Krakowie, w 500. rocznicę Grunwaldu, stało się wielką manifestacją jedności.
Kultura przejmowała funkcję, której nie mogły pełnić nieistniejące instytucje państwa: przypominała, kim jest naród i dlaczego jego historia nie skończyła się wraz z rozbiorami.
Czytaj dalej: Część 4. Syn chłopa przejmuje władzę. Od Rzeszowa 1895 do listopada 1918 · Poprzednio: Część 2. Chłopi po dwóch stronach
Dodaj komentarz