Vardø… i pomnik czarownic

W surowym, wietrznym krajobrazie dalekiej północy Norwegii, nad brzegiem Morza Barentsa, stoi przejmujący pomnik przypominający o mrocznym rozdziale historii, upamiętniający kobiety spalone na stosie za rzekome czary.

Pomnik ten nazywany jest Steilneset Minnested i znajduje się w miejscowości Vardø. Zaprojektował go szwajcarski profesora architektury, Petera Zumthora, który pracował nad jego powstaniem wraz z francusko-amerykańską rzeźbiarką – Louise Bourgeois.

Vardø było miejscem trzech dużych fal procesów o czary w XVII wieku: w 1621, 1651–1653 oraz 1662–1663. W ich wyniku wiele kobiet zostało skazanych na śmierć przez spalenie na stosie. Pomnik postawiony w 2011 roku upamiętnia 91 ofiar tych procesów.

Stolica norweskich czarownic

Wspomniane wyroki wykonywano w Północnej Norwegii już od roku 1593, łącznie poprzez wyszukane tortury, a następnie spalenie zabito 91 osób. To właśnie w Vardø w 1621 roku rozpoczęto intensyfikację norweskich procesów o czary. Najtragiczniejszy okres przypada na dwa kolejne lata – 1662 oraz 1663. Ponad 40% wszystkich norweskich procesów o czary miały miejsce właśnie w okręgu Finnmark. Warto w tym miejscu podkreślić, że Północna Norwegia w tym czasie była słabo zaludniona.

Drżąc przed złymi siłami

W XVII wieku na Starym Kontynencie, który w tym właśnie czasie szczególnie bał się sił demonicznych, panowało przeświadczenie, że źródło wszelkiego zła pochodzi właśnie z Północy Norwegii. Tkwiące w tym miejscu, jak sądzono wówczas, zło miało przejawiać się na przykład w nieokiełznanym mroźnym wietrze, a także w niższych niż wszędzie indziej temperaturach powietrza. Norwegowie ponadto byli ostrzegani przez Duńczyków, którzy podróżowali w celach handlowych do Rosji, przed szatanem oraz czarownicami, których rzekomo widywano, jak wywoływali złą pogodę. Występowanie szalejących burz, porywistych wiatrów, piorunów oraz gęstej mgły przypisywano czarom. Wracając do swych domowych pieleszy, Duńczycy chętnie opowiadali o trudach podróży w norweskim klimacie, który jak podkreślali, stworzyły okoliczne siły nieczyste. 

Saamowie

Społeczność saamów zamieszkująca północne tereny Europy, nie wyznawała wówczas religii chrześcijańskiej, a animizm, przypisując posiadanie duszy roślinom i zwierzętom. W XVII wieku, w okresie intensywnych polowań na czarownice w Norwegii, wielu Saamów zostało oskarżonych o czary, głównie z powodu ich odmiennych praktyk religijnych. Przykładem jest Kirsten Iversdatter, znana jako Finn-Kirsten, która została stracona w 1674 roku. Została oskarżona o czary i stosunki pozamałżeńskie, co doprowadziło do jej egzekucji.

W regionie Finnmark w Norwegii, gdzie mieszkała znaczna liczba Saamów, wśród 91 osób skazanych na śmierć za czary, było około 20 Saamów.

Pierwsze procesy

Zdarzyło się, że w dniu 24-tego grudnia 1617 roku Północną Norwegię nawiedziła nagła burza i śnieżna nawałnica. Spowodowała ona zatopienie dziesięciu rybackich łodzi. Podczas tego incydentu śmierć poniosło 40 mężczyzn, pracujących wówczas podczas połowów ryb na morzu. Pod wpływem tortur podczas przesłuchania Mari Jørgensdatter przyznała się do udziału w sabacie czarownic oraz do spowodowania burzy. Twierdziła, że została odwiedzona przez diabła, który zaprowadził ją do domu Kirsti Sørensdatter. Ta z kolei została wskazana jako liderka grupy czarownic. Podczas przesłuchania przyznała się do zarzutów i została stracona przez spalenie na stosie w kwietniu 1621 roku.

Vardø

Vardø to miasto położone na wyspie Vardøya, w pobliżu ujścia Varangerfjordu do Morza Barentsa.  Leży okręgu Troms og Finnmark, czyli na dalekiej północy kraju. Okręg ten powstał oficjalnie na początku 2020 roku, w wyniku połączenia okręgów Troms i Finnmark.

Jest najbardziej na wschód wysuniętym miastem Norwegii (i całej Skandynawii), leżącym na długości geograficznej 31°E, co oznacza, że znajduje się dalej na wschód niż Sankt Petersburg. Jest też jedynym miastem w Norwegii.