Pokojową Nagrodę Nobla 2026 otrzymała Navanethem „Navi” Pillay, południowoafrykańska prawniczka, była Wysoka Komisarz ONZ ds. Praw Człowieka i wieloletnia obrończyni międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości. Norweski Komitet Noblowski wyróżnił ją za działalność na rzecz praw człowieka, rozwoju prawa międzynarodowego i walki z bezkarnością sprawców najpoważniejszych zbrodni.
Decyzję ogłoszono w piątek 9 października w Instytucie Noblowskim w Oslo. Nazwisko laureatki przedstawił przewodniczący Norweskiego Komitetu Noblowskiego Jørgen Watne Frydnes.
Komitet podkreślił wkład Pillay w rozwój międzynarodowego prawa karnego oraz ściganie sprawców zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości i ludobójstwa. Zwrócił również uwagę na jej konsekwencję w obronie praw człowieka, także wtedy, gdy oznaczało to sprzeciw wobec władz państwowych.
Od walki z apartheidem do międzynarodowych trybunałów
Navanethem Pillay urodziła się w 1941 roku w Durbanie w Republice Południowej Afryki, w rodzinie o indyjskich korzeniach. Dorastała w czasach apartheidu – systemu segregacji rasowej, który przez dziesięciolecia ograniczał prawa większości mieszkańców kraju.
Jako prawniczka angażowała się w obronę osób prześladowanych przez reżim apartheidu. Jej działalność zawodowa była związana między innymi ze sprawami więźniów politycznych, w tym Nelsona Mandeli, późniejszego prezydenta RPA i laureata Pokojowej Nagrody Nobla z 1993 roku.
Po upadku apartheidu Pillay została pierwszą niebiałą kobietą powołaną do Sądu Najwyższego RPA.
Następnie rozpoczęła pracę w międzynarodowym wymiarze sprawiedliwości. Była sędzią Międzynarodowego Trybunału Karnego dla Rwandy, który zajmował się zbrodniami popełnionymi podczas ludobójstwa w 1994 roku. Później została sędzią Międzynarodowego Trybunału Karnego w Hadze.
W latach 2008–2014 pełniła funkcję Wysokiej Komisarz ONZ ds. Praw Człowieka, zajmując się między innymi ochroną ludności cywilnej, dyskryminacją i odpowiedzialnością państw za naruszenia prawa międzynarodowego.
Działalność dotycząca konfliktu w Strefie Gazy
W ostatnich latach Pillay kierowała niezależną komisją śledczą ONZ badającą sytuację na okupowanych terytoriach palestyńskich i w Izraelu.
Komisja dokumentowała naruszenia prawa międzynarodowego, zarówno działania izraelskich władz i sił zbrojnych, jak i zbrodnie popełnione przez Hamas.
We wrześniu 2025 roku przedstawiła raport, w którym uznała, że Izrael dopuścił się ludobójstwa w Strefie Gazy. Izraelskie władze zdecydowanie odrzuciły te ustalenia, zarzucając komisji stronniczość.
Działalność Pillay w tej sprawie spotykała się z poparciem części organizacji zajmujących się prawami człowieka, ale także z krytyką ze strony Izraela.
„Dedykuję tę nagrodę wszystkim, którzy przeżyli zbrodnie międzynarodowe”
W piątkowym oświadczeniu Navi Pillay przyznała, że wiadomość o otrzymaniu Pokojowej Nagrody Nobla była dla niej ogromnym zaskoczeniem.
– Wciąż jestem całkowicie oszołomiona i zaskoczona – powiedziała laureatka, nazywając nagrodę największym i najważniejszym wyróżnieniem w swoim życiu.
Podkreśliła, że traktuje ją nie tylko jako osobiste osiągnięcie, lecz także jako wyraz uznania dla wszystkich osób działających na rzecz międzynarodowej sprawiedliwości.
– Pozwólcie, że zadedykuję tę nagrodę wszystkim, którzy przeżyli zbrodnie międzynarodowe. A także tym, którzy działają na rzecz międzynarodowej sprawiedliwości i jej bronią. Ludziom, których współczucie i odwaga sprawiają, że bezkarność nie może triumfować – powiedziała Pillay.
Laureatka przypomniała również słowa z Karty Narodów Zjednoczonych o konieczności ochrony przyszłych pokoleń przed tragedią wojny.
– To zobowiązanie mamy wobec wszystkich ofiar zbrodni międzynarodowych i tych, którzy je przeżyli, a także wobec naszych dzieci i przyszłych pokoleń, które odziedziczą po nas świat.
Pillay wyraziła nadzieję, że przyznanie jej nagrody będzie wyraźnym sygnałem, iż sprawiedliwość i ochrona praw człowieka powinny pozostawać priorytetem społeczności międzynarodowej.
Zwróciła się także bezpośrednio do przywódców politycznych:
– Macie prawny obowiązek chronić prawa człowieka. A także powstrzymywać się od prowadzenia wojen.
Norwegia podkreśla znaczenie prawa międzynarodowego
Premier Norwegii Jonas Gahr Støre pogratulował laureatce, zwracając uwagę na jej wieloletnią działalność na rzecz sprawiedliwości, między innymi w RPA, Rwandzie i Palestynie.
Norweski Komitet Noblowski podkreślił, że tegoroczna nagroda ma przypominać o znaczeniu międzynarodowego prawa i niezależnych instytucji sądowych. Zdaniem komitetu trwały pokój wymaga możliwości pociągania do odpowiedzialności sprawców najpoważniejszych zbrodni, niezależnie od tego, kto ich dokonuje.
Pokojowa Nagroda Nobla jest przyznawana przez pięcioosobowy Norweski Komitet Noblowski. W przeciwieństwie do pozostałych Nagród Nobla, wręczanych w Sztokholmie, ceremonia wręczenia nagrody pokojowej odbywa się w Oslo.
Tegoroczna uroczystość zaplanowana jest na 10 grudnia, w rocznicę śmierci Alfreda Nobla. Navi Pillay otrzyma medal, dyplom oraz nagrodę pieniężną w wysokości 12 milionów koron szwedzkich.
Źródło: NTB