Kiedy przeczytałam te słowa, poczułam smutek i niedowierzanie

Tak, wolność słowa jest podstawowym prawem demokratycznym, ale nie zwalnia nikogo z odpowiedzialności za respektowanie faktów historycznych.

Kiedy przeczytałam, że profesor historii Stephan Sander-Faes z Uniwersytetu w Bergen (UiB) podważa istnienie nazistowskich obozów zagłady, poczułam smutek i niedowierzanie.

To prawda, że profesor nie będzie prowadził zajęć ani sprawował opieki nad studentami do końca semestru wiosennego 2027 roku – taką decyzję podjął Uniwersytet w Bergen. Profesor przeprosił również za swoje wypowiedzi i podkreślił, że nie neguje Holokaustu. Nie zmienia to jednak faktu, że jego słowa są niezwykle poważne.

Tak, wolność słowa jest podstawowym prawem demokratycznym, ale nie zwalnia nikogo z odpowiedzialności za respektowanie faktów historycznych. Szczególnie ważna jest ona w przypadku osób, które nauczają historii i przekazują wiedzę kolejnym pokoleniom.

Co stanie się z naszym społeczeństwem, jeśli zaczniemy podważać dobrze udokumentowane zbrodnie i zacierać pamięć o około 2,7 miliona ludzi zamordowanych w pięciu głównych nazistowskich ośrodkach zagłady na okupowanych przez Niemcy terenach Polski?

Dla mnie nie jest to wyłącznie kwestia faktów historycznych. Za tymi liczbami kryją się ludzkie losy, które wywarły na mnie niezatarte wrażenie już wtedy, gdy miałam trzynaście lat. Nigdy nie zapomnę mojej pierwszej wizyty w Auschwitz, jednym z największych nazistowskich obozów koncentracyjnych i zagłady.

Kiedy odwiedziłam obóz razem z rodzicami, pierwszą rzeczą, którą zobaczyłam, była brama wejściowa z napisem „Arbeit macht frei” – „Praca czyni wolnym”. Patrząc na nią oczami dziecka, nie potrafiłam zrozumieć, jak takie słowa mogły znaleźć się nad wejściem do miejsca, w którym ludzi pozbawiano właśnie wolności.

Dla mnie praca oznaczała nadzieję i szansę na lepsze życie. Moi rodzice wyemigrowali do Norwegii w poszukiwaniu bezpieczniejszej przyszłości ekonomicznej. Dlatego nauczyłam się kojarzyć pracę z wolnością i poczuciem bezpieczeństwa, a nie z przymusem, cierpieniem i śmiercią.

Pamiętam ceglane budynki, komin widoczny w oddali i przytłaczającą ciszę. W szkole uczyłam się o Auschwitz i wiedziałam, czym był obóz zagłady.

Żaden podręcznik historii nie mógł mnie jednak przygotować na widok małych dziecięcych bucików, okularów, walizek, włosów i więziennych pasiaków. Przedmiotów, które kiedyś należały do ludzi mających imiona, rodziny, marzenia i nadzieję na przyszłość. Największe wrażenie zrobiły jednak na mnie fotografie.

Szczególnie zapamiętałam zdjęcie polskiej dziewczynki, Czesławy (Czesi). Miała zaledwie 14 lat, kiedy została zamordowana w Auschwitz. Była niemal w moim wieku.

Czesia Kwoka
Czesława Kwoka (14). Domena publiczna. Photograph credit: Auschwitz-Birkenau State Museum and Wilhelm Brasse

Patrzyłam na jej twarz i myślałam o wszystkim, czego nigdy nie będzie jej dane przeżyć. O czym marzyła? Kim chciała zostać? Jak wyglądałoby jej życie, gdyby pozwolono jej dorosnąć?

Nigdy się tego nie dowiemy, ponieważ ktoś zdecydował, że nie ma prawa żyć.

Pamiętam, że kupiłam książkę o więźniach Auschwitz. Czytałam ich historie ze łzami w oczach i zadawałam sobie jedno pytanie: jak ludzie mogli zrobić coś takiego innym ludziom?

Niemiecko-żydowska filozofka Hannah Arendt próbowała zrozumieć właśnie to zjawisko, wprowadzając pojęcie „banalności zła”. Być może najbardziej przerażające nie jest bowiem to, że ludzie potrafią dopuszczać się okrucieństw, ale że pozornie zwyczajni ludzie mogą to robić, nie zadając sobie pytań o własne postępowanie.

Właśnie w tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają słowa Mariana Turskiego: „Auschwitz nie spadło z nieba”. Drogę do niego utorowały nienawiść, kłamstwa i stopniowe odczłowieczanie innych ludzi, ale także milczenie tych, którzy zdecydowali się nie reagować.

Dziś słyszymy o masowych internowaniach i prześladowaniach Ujgurów w Chinach, o ludziach zabijanych w Ukrainie oraz o cywilach, którzy cierpią i giną w Strefie Gazy.

Kiedy negujemy okrucieństwa przeszłości, otwieramy drzwi do ich powtórzenia. Dzieje się tak również wtedy, gdy milczymy wobec niesprawiedliwości i ludzkiego cierpienia, ponieważ milczenie jest politycznie wygodne.

Za sto lat historia również nas osądzi. Nie tylko za to, co zrobiliśmy, ale także za to, co wiedzieliśmy i na co nie zareagowaliśmy.

Być może pewnego dnia także my będziemy musieli przepraszać, tak jak zrobił to profesor. Bo czym innym jest przeprosić za wypowiedziane słowa, a czymś zupełnie innym – przepraszać za milczenie wtedy, gdy należało zabrać głos.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *