O autorach: ks. por. Wojciech Nowak, kapelan 15 Lubuskiej Brygady Obrony Terytorialnej; dr hab. Przemysław Słowiński, Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim.
Część 2 z 4 cyklu „Wolność z polskiej ziemi. Droga do 11 listopada” · ks. por. Wojciech Nowak, dr hab. Przemysław Słowiński
W skrócie
- W lutym 1846 r. w Galicji część chłopów, podsycana przez Austrię, napadała na dwory. W tym samym miesiącu górale z Chochołowa chwycili za broń przeciw Austrii.
- W 1848 r. w Wielkopolsce chłopi-kosynierzy wyróżnili się pod Sokołowem.
- Ks. Stanisław Brzóska walczył w powstaniu styczniowym do 1865 r. i został publicznie powieszony.
Ksiądz z chłopskiej rodziny
Obok przywódców wojskowych działali ludzie, dla których powołanie religijne łączyło się z troską o najuboższych. Ks. Piotr Ściegienny, pochodzący z rodziny chłopskiej, pracował na Kielecczyźnie i Lubelszczyźnie. W latach czterdziestych XIX wieku rozwijał konspirację przygotowującą wystąpienie przeciw zaborcy i porządkowi opartemu na ucisku chłopów.
Aresztowany w 1844 r., został skazany na śmierć; karę zamieniono na wieloletnie zesłanie. Jego los łączy dwa pytania epoki: jak odzyskać Polskę i jak uczynić jej mieszkańców ludźmi naprawdę wolnymi.
Rok 1846: chłopi przeciw powstańcom
W lutym 1846 r. organizatorzy powstania w trzech zaborach chcieli połączyć walkę o Polskę z radykalnymi reformami. W Galicji wybuchła jednak rabacja: uzbrojone grupy chłopskie wystąpiły przeciw dworom i ich mieszkańcom.
Istotną rolę odegrały władze austriackie. Wykorzystując wieloletnie konflikty, ciężary pańszczyzny i nieufność chłopów wobec ziemiaństwa, podsycały przekonanie, że powstanie zagraża wsi. W ten sposób część chłopstwa została użyta do krwawej rozprawy ze szlachtą i udaremnienia zrywu.
Jednym z najbardziej znanych przywódców rabacji był Jakub Szela, gospodarz ze Smarzowej, od lat w ostrym konflikcie z Boguszami, właścicielami okolicznych dóbr. Spory o pańszczyznę, upokorzenia i osobiste urazy znalazły wtedy tragiczny finał.
Gdy wystąpienia zaczęły zagrażać także porządkowi monarchii, Austria przystąpiła do ich tłumienia i kazała chłopom wrócić do pańszczyzny. Szelę objęto nadzorem, a w 1848 r. przesiedlono na Bukowinę, gdzie dostał gospodarstwo w Sołce. Tych wydarzeń nie można ani przemilczeć, ani przedstawić jako patriotycznego zrywu. Były dowodem, że głębokie podziały społeczne mogły zostać wykorzystane przez obce mocarstwo przeciw dążeniom niepodległościowym.
Chochołów: chłopi przeciw zaborcy
W tym samym czasie mieszkańcy Chochołowa, Cichego, Dzianisza i Witowa na Podhalu podjęli walkę przeciw Austrii. Organizowali ją ks. Leopold Kmietowicz, ks. Michał Głowacki zwany „Światopełkiem” oraz nauczyciel i organista Jan Kanty Andrusikiewicz.
Wieczorem 21 lutego 1846 r. powstańcy rozbroili austriacką straż graniczną w Chochołowie i zajęli komórę celną w Suchej Górze. Następnego dnia zebrało się około pięciuset ochotników. W nocy zaatakowały ich siły wierne Austrii, a z nimi zwiedzeni przez administrację mieszkańcy sąsiednich wsi. Przywódców aresztowano, a ks. Kmietowicza skazano na śmierć, zamienioną później na więzienie.
„Poruseństwo”, jak nazywano ten zryw, pokazuje chłopów, którzy samodzielnie i z bronią wystąpili przeciw zaborcy, razem z duchownymi i nauczycielem. Zestawienie Chochołowa z rabacją przestrzega przed uproszczeniem, że całe chłopstwo zawsze stało po jednej stronie. Wybory zależały od lokalnych doświadczeń, sytuacji ekonomicznej i świadomości politycznej.
Wiosna Ludów w Wielkopolsce
W 1848 r. fala rewolucji w Europie obudziła kolejne nadzieje. W Wielkim Księstwie Poznańskim 20 marca powstał Komitet Narodowy Polski; w jego pracach uczestniczyli m.in. ks. Aleksy Prusinowski i ks. Jan Janiszewski. Do oddziałów zgłaszali się mieszkańcy miast i wsi, w tym liczni chłopi z kosami.
Obietnice reorganizacji Poznańskiego szybko ustąpiły próbom rozbrojenia polskich oddziałów. 29 kwietnia Prusacy rozbili obóz pod Książem, ale 30 kwietnia oddziały Ludwika Mierosławskiego zwyciężyły pod Miłosławiem. 2 maja pod Sokołowem szczególnym męstwem wyróżnili się chłopi-kosynierzy. Przewaga przeciwnika i spory dowódców doprowadziły jednak do kapitulacji 9 maja.
Powstanie styczniowe: 1200 bitew i potyczek
22 stycznia 1863 r., po rosyjskiej „brance” wymierzonej w środowiska patriotyczne, wybuchło powstanie styczniowe. Tymczasowy Rząd Narodowy ogłosił uwłaszczenie chłopów i równość obywateli bez względu na wyznanie i pochodzenie.
Powstanie miało charakter partyzancki. Starcia pod Węgrowem (3 lutego), Siemiatyczami (6–7 lutego), Małogoszczem (24 lutego), Grochowiskami (18 marca) i Żyrzynem (8 sierpnia) pokazywały determinację, ale też nierówność sił. Szacuje się, że stoczono około 1200 bitew i potyczek, a przez szeregi przeszły dziesiątki tysięcy ludzi.
Stosunek wsi nadal nie był jednolity: część chłopów tworzyła oddziały kosynierów, inni dostarczali żywność i schronienie, jeszcze inni nie poparli powstania.
Ks. Brzóska: ostatni oddział
Jedną z najważniejszych postaci duchowieństwa powstańczego był ks. Stanisław Brzóska z Łukowa. W nocy z 22 na 23 stycznia 1863 r. uczestniczył w ataku na rosyjski garnizon miasta, później walczył m.in. pod Siemiatyczami, Woskrzenicami i Gręzówką. W marcu pod Staninem został ranny.
Jako kapelan i dowódca organizował oddziały, w których było wielu mieszkańców wsi. Na Podlasiu walczył także wtedy, gdy w innych regionach powstanie wygasało. Aresztowany w kwietniu 1865 r., 23 maja został publicznie powieszony w Sokołowie Podlaskim. Jego śmierć wyznacza symboliczny kres zbrojnego oporu na tym terenie.
Udział księży w powstaniu nie ograniczał się do walki. Odprawiali nabożeństwa za Ojczyznę, przyjmowali przysięgi, spowiadali powstańców, pielęgnowali rannych i pomagali rodzinom. Nie wszyscy popierali walkę zbrojną, a represje dotykały także duchownych z nią niezwiązanych: zamykano klasztory i ograniczano instytucje kościelne. Dla wielu wiernych to parafia pozostawała najtrwalszym miejscem wspólnoty.
Czytaj dalej: Część 3. Wojna o pacierz. Jak banki ludowe, Września i „Rota” ocaliły polskość · Poprzednio: Część 1. Kosą w armaty · Cały cykl: Droga do 11 listopada
Dodaj komentarz